Congo - officieel Democratische Republiek Congo - is een land dat onlosmakelijk met België verbonden is, of men dat nu wil of niet. Wij, Belgen, hebben echter de neiging te denken dat de historie van Congo pas begint op het ogenblik dat Stanley er voet aan wal zet. De geschiedenis leert ons dat er ook voordien al een ‘land’ was dat zich Congo noemde.

Koninkrijk Kongo
Rond 1400 slaagde een lokale heerser Lukena lua Nimi erin een aantal negerkoninkrijken samen te voegen en te annexeren tot één groot koninkrijk, onder de naam Wene wa Kongo (koninkrijk Kongo). In de daarop volgende eeuwen wist het rijk zich verder uit te breiden tot het uiteindelijk Bas-Congo en Noord-Angola verenigde. De koning, de Mwene Kongo of Manikongo, regeerde vanuit zijn hoofdstad Mbanza.

De Portugese ontdekkingsreiziger Diego Cão legde de eerste contacten met het koninkrijk in de 15de eeuw. Kongo en Portugal werden bondgenoten, economisch én militair. In 1491 bekeerde de toenmalige Mwene Kongo, Nzinga Nkuwu, zich tot het christendom en liet zich dopen tot João I. Vanaf dan neemt de westerse invloed toe.

Ondanks het bondgenootschap blijft Portugal de regio gebruiken als leverancier van slaven. De Kongo-koningen protesteren hiertegen meermaals, zonder resultaat. De laatste onafhankelijke koning van Kongo was Pedro V, die in 1888 zijn autonomie opgaf als vazal van de koning van Portugal.

Kongo-Vrijstaat

Vanaf de jaren 1870 verkenden de eerste Europenanen het binnenland van Congo. De belangrijkste ontdekkingsreiziger is de Welsh-Amerikaanse Henry Morton Stanley, die in 1871 vanuit Zanzibar westwaarts trok op zoek naar de vermiste zendeling Livingstone. Hij vond hem aan de oevers van het Tanganyikameer en zou hem aangesproken hebben met de beroemde woorden: “Dr. Livingtsone, I presume?”.

Leopold II, op zoek naar een geschikte kolonie voor België, raakt geïntrigeerd door Afrika en sticht de Association Internationale Africaine (AIA) met zetel te Brussel. Hij neemt Stanley in dienst en draagt hem op Congo verder te exploreren. In 1881 sticht deze Leopoldstad, nabij het dorpje Kinshasa.

De Conferentie van Berlijn (1885) kent het land toe aan Leopold II. Het wordt zijn persoonlijk eigendom onder de naam Kongo Vrijstaat. Het is het begin van de kolonisatie. Aanvankelijk levert Congo niet veel meer dan ivoor, maar wanneer rubber een gegeerd product wordt op de internationale markt, ontstaat een ware roofbouw op het land en zijn bevolking. De inlanders worden geterroriseerd en mishandeld wanneer ze de vereiste rubberquota niet halen.

In de internationale media, vooral de Britse pers, verschijnen verontrustende berichten over afgehakte handen, onthoofdingen, moorden… Foto’s tonen zwarten met geamputeerde ledematen. Het aantal slachtoffers loopt wellicht in de miljoenen. De Belgische politici interpelleren in het parlement omtrent de kwestie en tenslotte moet Leopold II afstand doen van zijn Vrijstaat.

Belgisch-Congo

In 1908 neemt de Belgische staat Congo officieel over. België is vanaf dan een koloniale mogendheid. Belgisch Congo wordt een moderne, gestructureerde kolonie. Het hoogste gezag lag bij de Minister van Koloniën en de Koloniale Raad (Conseil Colonial), gecontroleerd door het Belgische parlement.

De hoogste vertegenwoordiger ter plekke was de gouverneur-generaal, geassisteerd door zijn vice-gouverneurs, die elk een provincie bestuurden. Een provincie was ingedeeld in districten en gewesten, allemaal met een Belgische administrator aan het hoofd. Een gewest was nog onderverdeeld in hoofdijen (chefferies) beheerd door een lokale ‘chef coutumier’.

Wat de rechtspraak betreft, was er enerzijds een Europees apparaat, maar daarnaast ook een systeem van inlandse rechtbanken. De orde werd gehandhaafd door de Force Publique, een leger onder Belgisch commando met inlandse manschappen.

De klemtoon lag duidelijk op de economische ontsluiting van het Congo-bekken, vooral van het ertsrijke Katanga. De koloniale overheid liet dit grotendeels over aan privé-maatschappijen, zoals de Société Générale. Belgisch Congo wordt een wereldspeler op de markt van koper, diamant, goud, rubber, koffie, katoen…

Tegelijk werd een uitgebreid net van transportwegen aangelegd, werd de gezondheidszorg en het onderwijs georganiseerd, veelal met missionarissen als drijvende krachten. Deze ‘beschavingsmissie’ ging hand in hand met de economische ontsluiting van de Belgische kolonie.

Hoewel er strikt genomen geen racistische ‘colour bar’ bestond, zoals in Brits Zuid-Afrika, was het koloniale bewind in Belgisch Congo op zijn minst paternalistisch te noemen. Naar de buitenwereld toe was Belgisch Congo een modelstaat.  De triomfantelijke rondreis van koning Boudewijn in 1955 maakte dat plaatje compleet.

Onafhankelijke republiek

In vroegere decennia waren er ook al kritische stemmen waren geweest, bv. Simon Kimbangu, maar er was aanvankelijk geen echt streven naar onafhankelijkheid. Toen eind jaren ‘50 wereldwijd een trend ontstond van dekolonisatie, ontsnapt ook Congo hier niet aan. Dat resulteerde in onafhankelijkheid op 30 juni 1960 van de republiek Congo: Patrice Lumumba werd premier, Kasavubu de eerste president. 

Amper een week later brak er muiterij uit en de aanwezige Belgen werden doelwit van grootscheepse onlusten. Het land stond op de rand van een burgeroorlog tussen de diverse fracties van Lumumba, Kasavubu en Tsjombé. Deze laatste scheurde zijn provincie Katanga af en riep een aparte staat uit. Lumumba werd vermoord en het land dreigde uiteen te vallen. De rol van België bij dit alles blijft omstreden.

In 1965 greep één man de macht: legerleider Mobutu werd de nieuwe sterke figuur, die Congo regeerde als een éénpartijstaat. In ‘71 veranderde hij de naam in Zaïre. Jarenlang kon Mobutu de staatskas plunderen en corruptie werd eerder regel dan uitzondering.

In de jaren ‘90 groeide de kritiek op zijn dictatoriaal bewind. Door het verdwijnen van het communisme was Mobutu geen noodzakelijke bondgenoot meer van de westerse mogendheden en viel de internationale steun voor zijn regime weg. Rebellen trokken op vanuit het oosten en in mei ‘97 vluchtte Mobutu het land uit. Laurent-Désiré Kabila kwam aan de macht. Zaïre werd weer Congo. Toen Kabila omkwam bij een mislukte staatsgreep in 2001 volgde zijn zoon Joseph hem op. Hij erfde een land dat virtueel failliet was, overspoeld door rebellen en soldaten van naburige landen, gevangen in een internationaal conflict.

Na de recente verkiezingen in 2006 - de eerste vrije verkiezingen sinds 60 jaar - begon Kabila jr. aan een nieuwe ambtstermijn.